Yel çərşənbəsi təbiətin oyanışını və yazın nəfəsini müjdələyir

Yel çərşənbəsi Novruz bayramına aparan dörd ilaxır çərşənbədən üçüncüsüdür və xalq inanclarında havanın, küləyin oyanmasını simvolizə edir. Xalq arasında bu günə “Külək çərşənbəsi” də deyilir. İnanclara görə, məhz bu vaxt təbiətdə yel hərəkətə gəlir, torpaq nəfəs almağa başlayır və baharın gəlişi daha aydın hiss olunur. Qədim təsəvvürlərdə qışın sərt və şaxtalı havasının tədricən geri çəkildiyi, onun yerini isə yazın mülayim küləklərinin aldığı bildirilir. Buna görə Yel çərşənbəsi təbiətin dirçəliş mərhələsinin mühüm hissəsi sayılır.

Qədim türk dünyagörüşünə əsasən, təbiət dörd əsas ünsürdən ibarətdir: su, od, yel və torpaq. Novruza qədər qeyd olunan çərşənbələr də bu ünsürlərin oyanmasını ifadə edir. Əvvəlcə su, sonra od, ardınca yel və nəhayət torpaq oyanır. Yel çərşənbəsi təbiətdə hərəkətin və dəyişimin başlanğıcı kimi qəbul olunur. İnanca görə, bu gün əsən küləklər təbiətin dərinliklərində gizlənən həyat qüvvəsini oyadır.

Xalq arasında belə hesab edilir ki, külək ağacları oyadaraq onların tumurcuqlamasına səbəb olur, suların axınını gücləndirir, çay və bulaqlara hərəkət verir, torpağı yumşaldaraq onu yaz əkininə hazırlayır. Elə buna görə də “Yel gəlməsə, yaz gəlməz” deyimi yaranıb. Bu ifadə küləyin yazın gəlişində mühüm rol oynadığını göstərir.

Yel çərşənbəsi ilə bağlı müxtəlif xalq inancları formalaşıb. Deyilir ki, külək təkcə təbiətə deyil, insanların taleyinə və ilin bərəkətinə də təsir göstərir. İnanca görə, külək ağacların ruhunu oyadır və onları çiçəklənməyə hazırlayır. Əgər həmin gün güclü külək əsərsə, ilin bol və məhsuldar olacağına inanılır. Bəzi bölgələrdə isə belə düşünülür ki, bu gün dörd istiqamətdən — şimal, cənub, şərq və qərbdən əsən küləklər təbiətə yeni həyat gətirir. Kənd yerlərində insanlar küləyin istiqamətinə əsasən ilin necə keçəcəyini təxmin etməyə çalışardılar. İsti və mülayim külək baharın tez gələcəyinin müjdəsi sayılırdı.

Bu çərşənbə həm də zəngin adət-ənənələrlə müşayiət olunur. İnsanlar evlərində bayram ab-havası yaradır, ailə üzvləri ilə birlikdə müxtəlif mərasimləri yerinə yetirirlər. Axşam saatlarında tonqallar qalanır, insanlar növbə ilə üç dəfə tonqalın üzərindən tullanaraq köhnə ilin ağırlıqlarından, azar-bezardan və uğursuzluqlardan qurtulmaq niyyəti tuturlar. Gənclər arasında “qapı pusmaq” adəti də geniş yayılıb — onlar qonşuların qapısı arxasında dayanaraq eşitdikləri sözləri niyyətlərinə yozurlar. Müxtəlif fal mərasimləri keçirilir, xüsusilə gənc qızlar gələcəklə bağlı arzular tuturlar. Evlərdə şirniyyatlar hazırlanır, Novruz süfrəsi üçün hazırlıqlar görülür, həyət-baca təmizlənir.

Bəzi bölgələrdə uşaqlar küləyin istiqamətini izləyərək bunun ilin gedişinə işarə olduğunu düşünürdülər. Bu inanclar həm əyləncə xarakteri daşıyır, həm də qədim xalq dünyagörüşünün bir hissəsi kimi yaşadılır.

Azərbaycan folklorunda küləklə bağlı mifoloji obrazlar da mövcuddur. Onlardan biri Yel baba obrazıdır. İnanca görə, Yel baba küləyi idarə edən, baharın gəlişinə yardım edən mistik varlıqdır. Xalq arasında uşaqlar zarafatla və ya niyyətlə belə deyərlər: “Yel baba, gəl, yel əsdir, baharı tez gətir”. Bu ifadələr xalqın təbiətlə bağlı qədim düşüncə tərzini əks etdirir.

Köhnə inanclara əsasən, Yel çərşənbəsi gecəsi arzu tutmaq uğurlu sayılır. İnsanlar inanırdılar ki, külək onların niyyətlərini uzaqlara apararaq göylərə çatdırır. Buna görə də həmin gecə səmaya baxıb arzu tutmaq geniş yayılmışdı.

Yel çərşənbəsi yalnız təqvim günü deyil, xalqın təbiətə bağlılığını, inanclarını və mədəni yaddaşını yaşadan zəngin irs nümunəsidir. Bu gün baharın yaxınlaşdığını müjdələyir, insanlarda sevinc və ümid hissini gücləndirir.

Qeyd edək ki, ilaxır — Torpaq çərşənbəsi martın 17-də qeyd olunacaq. Azərbaycana yaz fəsli martın 20-si Bakı vaxtı ilə saat 18:45:53-də daxil olacaq. Martın 20–21-də isə ölkədə Novruz bayramı qeyd ediləcək.