ABŞ Qrenlandiyanı niyə strateji nöqtə kimi görür?

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Qrenlandiyanın strateji əhəmiyyətini yenidən vurğulayaraq, bu adanın milli təhlükəsizlik baxımından kritik olduğunu açıqlayıb. Vaşinqton hesab edir ki, Arktika regionunda geosiyasi rəqabətin artması fonunda Qrenlandiya ABŞ üçün həm Rusiyanın, həm də Çinin təsirinin qarşısını almaq baxımından vacib mövqedədir.

Tarixi baxımdan Qrenlandiya Danimarkanın tərkibinə daxildir. Ada minilliklərdir ki, inuitlər tərəfindən məskunlaşıb və X əsrdə vikinqlər buraya gəlib. XVIII əsrdə danimarkalı missioner Hans Egede kolonial dövrü başlatdı. ABŞ isə 1916-cı ildə Danimarkadan Qərbi Hind adaları ilə bağlı saziş çərçivəsində Qrenlandiyanın suverenliyini tanıyıb.

Hal-hazırda Qrenlandiya geniş muxtariyyətə malikdir və özünüidarə mexanizmi çərçivəsində referendum keçirərək müstəqillik elan edə bilər, lakin bu qərar Danimarka parlamentinin təsdiqindən asılıdır. Xarici siyasət və müdafiə məsələləri isə əsasən Kopenhagen tərəfindən idarə olunur. Ada əhalisi təxminən 57 min nəfərdir və burada infrastruktur məhduddur; şəhərlərarası avtomobil yolları mövcud deyil.

Danimarka ilə Qrenlandiya münasibətləri tarixi ziddiyyətlər səbəbindən gərginləşib. XX əsrin ortalarında inuitlərin məcburi köçürülməsi, uşaqların Danimarkaya göndərilməsi və tibbi müdaxilələr yerli icmada narazılıq yaradıb. Bundan əlavə, adada fəaliyyət göstərən kriolit mədənlərinin gəlirləri yerli əhaliyə kifayət qədər çatmayıb.

ABŞ artıq Qrenlandiyada hərbi mövcudluğa malikdir. 1951-ci il sazişi əsasında adanın şimal-qərbindəki Pituffik Air Base bazasında daimi hərbi qüvvələr fəaliyyət göstərir. Danimarka adanın müdafiəsini təkbaşına təmin etmək imkanına malik olmadığı üçün ABŞ-nin burada mövcudluğu NATO çərçivəsində təhlükəsizlik zəmanəti hesab olunur.

Qrenlandiyanın strateji mövqeyi ABŞ üçün Avropa ilə Şimali Amerika arasında qısa marşrut üzərində yerləşməsi, həmçinin ballistik raketlər üçün erkən xəbərdarlıq sistemində kritik rolu ilə izah olunur. Arktikada NATO, Rusiya və Çin qüvvələrinin artması isə Vaşinqtonu bölgədə radar və hərbi infrastrukturunu genişləndirməyə sövq edir. Ada zəngin mineral və enerji ehtiyatlarına malik olsa da, resursların istismarı hələ məhduddur.

Müstəqillik ideyası Qrenlandiyada dəstək tapsa da, iqtisadi asılılıq əsas narahatlıq olaraq qalır. İxracın böyük hissəsi balıqçılığa aid olub, dövlət büdcəsinin yarısı Danimarka subsidiya hesabına formalaşır. Bu səbəbdən yerli sakinlər ABŞ-dan asılılığın artmasından ehtiyat edirlər.

Trampın Qrenlandiyanı almaq təklifləri əvvəlki prezidentlik dönəmində Danimarka tərəfindən “uyğun olmayan” adlandırılmışdı. 2025-ci ilin sonunda həm Danimarkanın, həm də Qrenlandiyanın rəhbərliyi bir daha vurğulayıb ki, ada ilhaq edilə bilməz və beynəlxalq təhlükəsizlik buna imkan vermir.